Nikiszowiec – unikalne osiedle w Katowicach
Nikiszowiec, położony na wschodnich obrzeżach Katowic, jest jednym z najbardziej charakterystycznych i unikalnych osiedli robotniczych w Polsce. Znany ze swojej ceglanej architektury i czerwonych akcentów okiennych, zachwyca nie tylko miłośników historii, ale również architektury i turystyki.
Powstanie i historia osiedla
Nikiszowiec został zbudowany w latach 1908-1919 z inicjatywy koncernu górniczo-hutniczego Georg von Giesches Erben. Był zaprojektowany jako osiedle patronackie dla górników pracujących w pobliskiej kopalni „Giesche” (później przemianowanej na „Wieczorek”). Osiedle zaprojektowali Emil i Georg Zillmannowie w stylu neobarokowym.
- Podczas budowy powstało 1000 mieszkań,
- każdy kwartał osiedla obejmował 165 pomieszczeń,
- mieszkania wyposażono w kuchnie i dwa pokoje, co było nowoczesnym standardem na tamte czasy.
Podczas I wojny światowej mieszkańcy Nikiszowca borykali się z wieloma problemami, takimi jak brak żywności czy konieczność wysyłania mężczyzn na front. W trudnych czasach zatrudniano kobiety, a nawet dzieci w kopalni. Po wojnie mieszkańcy zetknęli się z epidemią tyfusu oraz byli świadkami wydarzeń związanych z powstaniami śląskimi i II wojną światową, kiedy to osiedle znalazło się pod niemiecką okupacją.
Architektura i urbanistyka
Budynki Nikiszowca wykonane są z brunatnej cegły i wyróżniają się czerwonymi obwódkami okien, co jest jednym z najbardziej charakterystycznych elementów tej zabudowy. Ciekawostką jest, że górnicy mogli bezpłatnie pozyskiwać taką farbę z kopalni, co wpłynęło na spójność kolorystyczną całego osiedla.
Na uwagę zasługują:
- zabudowa tworząca zamknięte kwartały z wewnętrznymi dziedzińcami,
- neobarokowy kościół pw. św. Anny wybudowany w latach 1914-1927,
- nadwieszki, czyli zadaszone mostki łączące budynki,
- unikalne detale architektoniczne, takie jak łukowate wejścia, wykusze czy gzymsy.
Pierwotnie dziedzińce wykorzystywano jako przestrzeń gospodarczą z chlewikami i piekarniokami. Z czasem te obiekty zostały zlikwidowane z uwagi na zły stan techniczny.
Transformacja i współczesność
Jeszcze kilkanaście lat temu Nikiszowiec był obszarem kojarzonym z wysoką przestępczością i zaniedbaniem. Z czasem jednak dzielnica przeszła ogromne przeobrażenie.
- W 1978 roku Nikiszowiec został wpisany na listę zabytków,
- w 2011 roku uznano go za pomnik historii,
- od 2008 roku organizowane są tutaj jarmarki bożonarodzeniowe, które przyciągają tysiące turystów.
Środki zebrane na pierwszym takim wydarzeniu przeznaczono na montaż monitoringu, co znacząco wpłynęło na poprawę bezpieczeństwa. Obecnie Nikiszowiec jest popularną atrakcją turystyczną i częścią Szlaku Zabytków Techniki Województwa Śląskiego.
Kultura i znaczenie Nikiszowca
Nikiszowiec jest szczególnie ceniony za swoje kulturowe i społeczne znaczenie. Wielokrotnie pojawiał się w polskiej kinematografii. Nakręcono tutaj między innymi:
- „Sól ziemi czarnej” Kazimierza Kutza,
- „Grzeszny żywot Franciszka Buły” Janusza Kidawy,
- inne filmy i produkcje telewizyjne, które uwieczniły unikalny klimat osiedla.
Współczesne wydarzenia, takie jak jarmarki czy przemarsze orkiestry kopalni Wieczorek w Barbórkę, są dowodem na żywo rozwijającą się kulturę tego miejsca.
Osiedle na mapie turystycznej Katowic
Nikiszowiec stał się jednym z najważniejszych punktów turystycznych Katowic. Dzięki dogodnym połączeniom komunikacyjnym z resztą kraju, z Warszawy do Katowic można dotrzeć w około 3 godziny. Spacer po osiedlu pozwala przenieść się w czasie, podziwiając jednocześnie wyjątkowe rozwiązania architektoniczne.
Dla odwiedzających polecamy:
- kawiarnie, takie jak Cafe Byfyj,
- restauracje, np. Śląska Prohibicja, serwujące tradycyjne dania kuchni śląskiej,
- unikatową mozaikę „Róże Nikiszowca” zdobiącą dawną gospodę,
- odpoczynek na skwerze Emila i Georga Zillmannów z widokiem na kościół św. Anny.
